Tijd voor nuance
Plots verschijnt een ronkende quote als een vlieg op mijn muurtje. Dat gebeurt wel eens vaker in deze moderne tijd. Dan heb ik de keuze: doe ik er iets mee, of laat ik haar voorbijvliegen? Ze doodmeppen zou getuigen van weinig nuance.
“Some people are mean and bitter because they had a rough childhood. Some people are kind and caring for the same reason. Your choice.”
Op sociale media gaat dat erin als zoete koek. Vooral“Your choice” is verleidelijk. Maar wat blijft er van zo’n uitspraak over als we de nuance toelaten? Nuance heeft tijd en ruimte nodig.
De quote doet alsof er een eenvoudige tweesprong bestaat:
slechte jeugd → verbitterd óf aardig → eigen keuze.
Zo eenvoudig werkt ontwikkeling niet. Er is intussen wel een hele 'your choice'-industrie ontstaan.
Een moeilijke jeugd kan inderdaad heel verschillende gevolgen hebben. De ene ontwikkelt meer wantrouwen, agressie, emotionele ontregeling of moeite met relaties. Een ander ontwikkelt juist veel empathie, gevoeligheid voor het lijden van anderen en een sterke behoefte om anderen te behandelen zoals hij of zij zelf behandeld had willen worden. En weer iemand anders ontwikkelt een combinatie van beide.
Onderzoek naar veerkracht laat zien dat mensen heel verschillend reageren op vergelijkbare vormen van tegenslag. Niet alleen de gebeurtenis zelf speelt een rol, maar ook temperament, emotieregulatie, relaties met anderen, sociale omgeving, latere ervaringen en de mogelijkheden die iemand krijgt om zich te herstellen en te ontwikkelen.
Er is zelfs een theorie, differentiële ontvankelijkheid, die erop wijst dat sommige mensen sterker door hun omgeving worden beïnvloed dan anderen. Een moeilijke omgeving kan hen sterker raken, maar een goede omgeving kan hen óók sterker ten goede beïnvloeden.
Dus ja: dezelfde tegenslag kan bij verschillende mensen tot heel verschillende aanpassingen leiden. Maar dan komen we bij die laatste twee woorden: “Your choice.” Daar wordt het ingewikkeld, want de quote haalt twee dingen door elkaar: hoe je door je geschiedenis bent gevormd en wat je later met die geschiedenis doet. Dat laatste bevat zeker een element van keuze en verantwoordelijkheid, maar dat betekent niet dat iemand vrijelijk heeft gekozen voor zijn wantrouwen, emotionele triggers, hechtingspatronen, impulsiviteit of stressreacties.
Een kind kiest helemaal niet zelf hoe het zich aanpast aan een onveilige omgeving. Ook als volwassene is het niet zo simpel als: “Je kunt toch ook gewoon voor aardig kiezen?”
Natuurlijk kunnen mensen leren om anders met hun geschiedenis om te gaan. Ze kunnen zich ontwikkelen, hulp zoeken, patronen doorbreken en verantwoordelijkheid nemen voor hun gedrag. Maar kunnen veranderen is iets anders dan vrij gekozen hebben hoe je gevormd bent.
Daar zit voor mij precies het belang van nuance. Mensen zijn geen optelsom van één oorzaak. Ze passen niet netjes in de vakjes bitter of caring. Iemand kan buitengewoon zorgzaam zijn en toch moeite hebben met vertrouwen. Iemand kan heel empathisch zijn en tegelijk controlerend reageren wanneer hij zich afgewezen voelt. Iemand kan vriendelijk zijn voor anderen en meedogenloos voor zichzelf, op het zelfdestructieve af.
Er zit zelfs een interessante paradox in. Iemand kan na een moeilijke jeugd denken: “Ik wil nooit iemand laten voelen wat ik heb gevoeld.” En daardoor heel zorgzaam worden. Een ander kan uit een vergelijkbare ervaring concluderen: “Niemand heeft mij geholpen. Dus ik hoef ook niemand te helpen.” En een derde kan beide reacties in zich dragen. Dat maakt menselijk gedrag niet willekeurig. Het maakt het complex.
En daar wringt voor mij het schoentje: de quote kan onbedoeld een moreel oordeel over traumarespons in zich dragen. Als iemand door een moeilijke jeugd moeite heeft met vertrouwen, woede, intimiteit of emotieregulatie, kun je zeggen: dat verklaart waar bepaald gedrag vandaan kan komen, maar het maakt schadelijk gedrag niet automatisch gerechtvaardigd.
Verklaring is geen rechtvaardiging. Maar het omgekeerde is óók waar: verantwoordelijkheid is niet hetzelfde als volledige keuzevrijheid.
Je kunt iemand verantwoordelijk houden voor wat hij anderen aandoet en tegelijk erkennen dat zijn vermogen om anders te reageren mee gevormd is door omstandigheden waar hij als kind geen enkele zeggenschap over had.
Juist dat onderscheid verdwijnt in “Your choice.” Misschien is dat wel waarom we met meer nuance naar dit soort uitspraken moeten kijken. Niet omdat nuance alles ingewikkeld wil maken om het ingewikkeld maken. Maar omdat een simpele uitspraak over iets complexs al snel verandert in een simpel oordeel over een mens.
“Je bent zo omdat je jeugd moeilijk was.” Of: “Je had ook anders kunnen kiezen.” Beide kunnen tekortdoen aan wat er werkelijk speelt.
De waarheid is minder Instagram-waardig, maar waarschijnlijk wel menselijker: je verleden heeft meebepaald hoe je bent geworden. Het bepaalt niet volledig wie je moet blijven. En de ruimte die iemand heeft om daarin te veranderen, verschilt van persoon tot persoon. Dat is geen vrijbrief. Het is ook geen noodlot. Het is nuance.
Vorming is geen vrije keuze, later handelen bevat wél keuze.
Opmerkingen