Het succes van de middelmatigheid
Ons onderwijssysteem is in belangrijke mate ingericht op de gemiddelde leerling: een gemiddelde intelligentie, een gemiddeld leertempo, een gemiddelde ontwikkeling. Wie daarvan afwijkt – naar beneden toe – dreigt uit de boot te vallen. Op deze leerlingen wordt de kille wet van de segregatie toegepast: verwijderen en afzonderen. Wie ervan afwijkt – naar boven toe – loopt dan weer vast in een systeem dat weinig ruimte laat voor een andere manier van denken, leren en naar de wereld kijken. Het resultaat is niet zelden dat deze leerlingen zo snel mogelijk willen ontsnappen.
Het systeem helpt niet wanneer je fel op zoek bent naar een eigen identiteit. Integendeel. Het levert jonge mensen af met een diploma in gemiddelde intelligentie. Een discipline waarmee je het in de huidige maatschappij overigens behoorlijk ver kunt schoppen. Ontegensprekelijke voorbeelden vinden we in onze politieke cenakels. Krakkemikkig taalgebruik en beslissingen die soms alle redelijkheid tarten, blijken geen hinderpalen voor een succesvolle politieke carrière. Integendeel. Hoe idioter, hoe groter de aanhang: het lijkt wel het mantra van deze krankzinnige tijden. De politieke cultuur lijkt het succes van de middelmatigheid dagelijks te bevestigen.
Helaas is het gemiddelde ruimschoots onvoldoende om de complexe problemen van deze tijd aan te pakken. We hebben meer nodig dan mensen die netjes binnen de lijntjes leren kleuren. We hebben mensen nodig die verbanden zien, vragen durven stellen, buiten bestaande denkkaders treden en vooral niet bang zijn om anders te denken. Precies die ruimte laat ons onderwijssysteem te vaak onbenut.
En zo komen we bij wat bekendstaat als hoogbegaafdheid. Ik gebruik het woord niet graag, omdat het de discussie al snel in een hiërarchie van intelligentie doet belanden. Alsof het erom gaat dat de ene slimmer is dan de andere. Dat is niet de kwestie. Het gaat om leerlingen die anders denken, anders waarnemen, sneller verbanden leggen en vaak met vragen zitten waarvoor het systeem geen antwoord heeft. Ze lopen vast, haken af en blijven niet zelden verward achter. Niet omdat er iets mis is met hen, maar omdat hun omgeving onvoldoende begrijpt wat ze nodig hebben.
Gelukkig is er nu Kamp Fly, waar deze jongeren gelijken en herkenbare voorbeeldfiguren tegen het lijf lopen. Mensen bij wie ze misschien voor het eerst het gevoel krijgen niet de vreemde eend in de bijt te zijn. Beweer ik nu dat Fly een hoogbegaafde vlieg is? Die kans zit er dik in, als we zijn eigen getuigenis mogen geloven. In De Afspraak gaf hij alvast een staaltje van complex denken ten beste, doorspekt met begrip en mededogen. Een combinatie die in onze publieke ruimte soms pijnlijk schaars is.
Uit Nederland circuleren cijfers waaruit blijkt dat ongeveer dertig procent van de thuiszitters hoogbegaafd zou zijn. Dat cijfer verdient uiteraard enige nuancering en een zorgvuldige bronvermelding, maar de onderliggende problematiek valt niet zomaar weg te wuiven. Wie anders denkt dan gemiddeld, kan zich behoorlijk stukbijten op een onderwijssysteem dat vooral op aanpassing en conformiteit is gericht. Wie uiteindelijk afhaakt, krijgt daar vaak nog een bijkomend probleem bovenop: het gevoel zelf tekort te schieten.
Het doet me denken aan de filmklassieker One Flew Over the Cuckoo's Nest. McMurphy, vertolkt door Jack Nicholson, botst met het verstikkende systeem dat belichaamd wordt door de autoritaire zuster Ratched, gespeeld door Louise Fletcher. Zijn eigenzinnigheid, zijn verzet tegen de opgelegde orde en zijn weigering om zich zomaar te conformeren, maken hem tot een bedreiging voor het systeem. Uiteindelijk delft hij het onderspit.
Het lijkt wel Fly tegen Demir.
Maar misschien moeten we de rollen eens omdraaien en ons afvragen wie hier eigenlijk het probleem vormt. De vlieg die tegen de ruit blijft botsen, of de ruit die ze de weg verspert?
Het probleem is niet dat sommige leerlingen te intelligent zijn voor ons onderwijssysteem. Het probleem is dat ons onderwijssysteem te weinig intelligentie aan de dag legt om met verschillen tussen leerlingen om te gaan.
Opmerkingen