Waarom we blijven zagen

Over de banaliteit van de gedachteloosheid

Niet elke boom met een oranje streep wordt gekapt. Maar elke gekapte boom kreeg eerst een streep. Gedachteloosheid begint zelden met de zaag. (Foto © Unsplash)

Opnieuw verdwijnen er bomen. Opnieuw luidt de uitleg dat ze plaats moeten maken voor veiligheid, ontwikkeling of infrastructuur. En opnieuw zegt de wetenschap dat we precies die bomen de komende decennia harder nodig zullen hebben dan ooit. Niet als decoratie, maar als natuurlijke airconditioning voor steeds heter wordende steden, als buffer tegen droogte en wateroverlast, als bondgenoot in een klimaat dat we zelf uit evenwicht hebben gebracht.

Toch wordt er gezaagd.

Toen Stefan Hertmans na alweer een bomenkap het klimaatbewustzijn van een stadsbestuur omschreef als ‘stilaan kwaadwillige achterlijkheid’, vonden sommigen die uitspraak te scherp. Maar misschien wees ze op iets wat veel fundamenteler is dan slecht beleid of verkeerde politieke keuzes.

Misschien loopt de belangrijkste breuklijn van onze tijd niet tussen links en rechts, niet tussen progressief en conservatief, maar tussen bewustzijn en gedachteloosheid.

Dat klinkt al snel elitair. Alsof sommige mensen verlicht zijn en anderen niet. Dat is niet wat ik bedoel. Bewustzijn is geen diploma dat je behaalt, maar een houding. De bereidheid om de werkelijkheid onder ogen te zien, ook wanneer die je vertrouwde wereldbeeld verstoort. De moed om je eigen overtuigingen voortdurend te onderzoeken. De discipline om nieuwe kennis zwaarder te laten wegen dan oude zekerheden.

Gedachteloosheid is niet hetzelfde als domheid. Hannah Arendt begreep dat als geen ander. Na het Eichmann-proces schreef zij niet dat het grootste kwaad voortkomt uit monsters, maar uit mensen die ophouden zelf na te denken. Die bestaande logica volgen zonder zich nog af te vragen of die logica deugt.

Vandaag zien we een eigentijdse variant van die gedachteloosheid. Niemand staat 's morgens op met de bedoeling het klimaat verder te ontwrichten. Niemand wil bewust steden heter maken of toekomstige generaties opzadelen met nog grotere problemen. Maar intussen worden nog altijd bomen gekapt, open ruimtes volgebouwd en noodzakelijke maatregelen uitgesteld. Niet omdat de kennis ontbreekt, maar omdat oude reflexen sterker blijken dan nieuwe inzichten.

Dat is de ongemakkelijke waarheid.

We beschikken vandaag over meer wetenschappelijke kennis dan ooit tevoren. We weten hoe hitte onze gezondheid aantast. We weten waarom bomen een cruciale rol spelen in leefbare steden. We weten dat extreme weersomstandigheden geen uitzondering meer zijn, maar een nieuw normaal. En toch handelen overheden – zeker op Vlaams en federaal niveau – nog alsof die kennis slechts een vrijblijvende suggestie is.

Daarom geloof ik steeds meer dat bewustzijn en gedachteloosheid elkaar nauwelijks kunnen ontmoeten. Dat is ook zo tussen mensen. 

Wie eenmaal werkelijk ziet wat de klimaatverandering betekent, kijkt anders naar een gekapte boom, een verkaveling of een uitgesteld hitteplan. Het zijn geen losse beleidsdossiers meer, maar symptomen van een dieper probleem. Wie de bewustwording niet heeft doorgemaakt, ziet vaak alleen een boom die in de weg staat, een project dat vooruit moet of een budget dat niet volstaat.

Beide kijken naar dezelfde werkelijkheid, maar leven in een ander denkraam.

De psychologie bevestigt wat filosofen al langer vermoeden. Het grootste deel van ons denken verloopt automatisch. We reageren vanuit gewoonte, identiteit en routines. Dat maakt ons efficiënt, maar ook blind. Bewustzijn ontstaat pas wanneer we bereid zijn onze vanzelfsprekendheden in vraag te stellen.

Dat is precies wat beleid zou moeten doen.

Niet alleen reageren op de problemen van vandaag, maar zich afvragen welke vanzelfsprekendheden morgen onhoudbaar blijken. Niet wachten tot de volgende hittegolf of overstroming, maar handelen op basis van wat we al weten. Niet vasthouden aan de logica van gisteren wanneer de werkelijkheid allang veranderd is.

Misschien is dat de fundamentele opdracht van politiek: niet het beheer van de actualiteit, maar het vermogen om het bewustzijn van een samenleving te laten meegroeien met haar kennis.

Een samenleving gaat niet ten onder omdat ze te weinig weet. Ze gaat ten onder – kijk gewoon rond – wanneer ze weigert haar denken door die kennis te laten veranderen. De grootste crisis van onze tijd is daarom niet alleen een klimaatcrisis. Het is een bewustzijnscrisis.

Misschien begint elke oplossing met een veel eenvoudigere vraag dan we denken: Welke vanzelfsprekendheid durf ik vandaag los te laten?