Je kunt niet alleen leren jezelf te zijn

De blik die wordt beantwoord. (Foto © Unsplash)

Als het essay de kathedraal is, is de column het glas-in-loodraam waardoor je als lezer voor het eerst naar binnen kijkt. 

Soms ontmoet je iemand die lichamelijk aanwezig is, maar emotioneel afwezig. Emotioneel onbeschikbaar. 

Dat is een vreemde ervaring. Aanvankelijk kun je er moeilijk de vinger op leggen. Er wordt gelachen, gepraat, geleefd. En toch ontbreekt er iets wezenlijks. Je voelt dat je met je binnenwereld nergens terechtkunt. Alsof de ander je hoort, maar je niet werkelijk ontvangt.

Een mens wordt mens doordat hij ontvangen wordt.

Jarenlang dacht ik dat dit een toevalligheid was. Tot ik begon te beseffen dat dezelfde ervaring zich telkens opnieuw aandiende. Niet alleen in liefdesrelaties, maar ook daarbuiten. De vraag drong zich op of deze ervaring misschien verwees naar iets fundamentelers: wat gebeurt er met een mens wanneer zijn emoties gedurende lange tijd geen werkelijk antwoord krijgen?

Die vraag bracht me onverwacht bij een baby op de schoot van zijn moeder.

We spreken vandaag veel over zelfregulatie. Over veerkracht. Over emotionele intelligentie. Maar zelden staan we stil bij een eenvoudige waarheid: geen enkele baby wordt geboren met het vermogen zichzelf te reguleren. Dat vermogen ontstaat in relatie – het is relationeel. Een kind leert zichzelf kennen doordat het eerst door een ander wordt gekend. Het leert tot rust te komen doordat iemand anders het tot rust brengt. Het leert dat emoties draaglijk zijn doordat ze eerst gedragen worden.

Misschien is zelfregulatie wel niets anders dan geïnternaliseerde co-regulatie.

Dat inzicht heeft me niet meer losgelaten.

Want wat gebeurt er wanneer die afstemming ontbreekt? Niet af en toe – geen enkele ouder is voortdurend beschikbaar – maar als een kind herhaaldelijk ervaart dat zijn binnenwereld geen antwoord krijgt? Welke sporen laat dat na? Niet alleen in herinneringen, maar ook in de manier waarop een mens later relaties aangaat, spanning beleeft en zichzelf ervaart?

Ik stel die vraag met grote voorzichtigheid. Niet omdat ik denk één verklaring gevonden te hebben voor de complexiteit van de menselijke ontwikkeling. Integendeel. Genetische aanleg, temperament, levensomstandigheden en toeval spelen allemaal een rol. Toch bekruipt me steeds sterker het gevoel dat we de betekenis van vroege emotionele afstemming onderschatten – ik observeer en voel de gevolgen. 

Misschien kijken we veel te vaak naar gedrag, terwijl de sleutel ligt in de relatie waaruit dat gedrag is voortgekomen. Gedrag verblindt. We bijten er onze tanden op stuk.

Dat kan ook verklaren waarom bepaalde patronen zich zo hardnekkig lijken te herhalen. Niet omdat mensen bewust kiezen voor emotionele afstand, maar omdat hun zenuwstelsel zich ooit heeft georganiseerd rond een werkelijkheid waarin nabijheid niet vanzelfsprekend veilig was. 

Wie zo leert leven, neemt die manier van in relatie zijn vaak onbewust mee naar volwassen relaties. Niet als lot, maar als vertrekpunt.

En misschien gebeurt daar iets hoopvols.

Want als een mens zichzelf leert reguleren dankzij een ander, dan is ontwikkeling misschien nooit helemaal voltooid. Dan kunnen nieuwe, veilige relaties ook later in het leven nog iets in beweging brengen. Niet door het verleden uit te wissen, maar door het langzaam aan te vullen. Door ervaringen mogelijk te maken die er ooit niet konden zijn.

Misschien moeten we daarom anders leren kijken naar onszelf én naar elkaar.

Minder vanuit de vraag: Wat is er mis met deze mens?

En vaker vanuit een andere vraag: Welke geschiedenis van ontvangen of niet ontvangen draagt dit zenuwstelsel met zich mee?

Ik heb geen definitief antwoord op die vraag.

Maar ik heb het vermoeden dat ze ons dichter brengt bij een mensbeeld waarin wetenschap en levenservaring elkaar niet tegenspreken, maar elkaar juist verdiepen.

De wetenschap blijkt trouwens die intuïtie tegenwoordig verrassend goed te ondersteunen. Ze laat zien dat de ontwikkeling van het zelf inderdaad diep verweven is met de ervaring van een ander die aanwezig, afgestemd en ontvankelijk is. In therapie is dat ook het enige dat niet alleen werkt, maar ook echt helpt.