De voorste zitplaats

Het mooiste scherm dat ik ken heeft geen meldingen. Alleen een voorruit. (Foto RV)

De mooiste plaats in een lijnbus bevindt zich helemaal vooraan.

Daar zit je achter een immense voorruit die de wereld niet inkadert, maar openlegt. Je hoeft niets te doen. Je hoeft nergens naartoe te kijken, want alles komt vanzelf voorbij. Huizen, kruispunten, fietsers, een hond die besluit vandaag eens linksaf te wandelen. Het leven heeft geen boodschap aan je aanwezigheid en precies daarin schuilt de rust.

De voorbije dagen schreef ik enkele absurde berichtjes over een busrit naar de Gentse Feesten. Tot mijn aangename verrassing herkenden sommige lezers er meer in dan een grap. De ene zag de schaduw van Musils Der Mann ohne Eigenschaften. Een ander moest denken aan Grenouille uit Süskinds Das Parfum.

Die reacties bleven hangen.

Musils man zonder eigenschappen is geen kleurloze figuur. Hij is iemand die zich niet voortdurend hoeft vast te leggen. Hij kijkt, overweegt, blijft nieuwsgierig naar wat anders ook had kunnen zijn. Grenouille daarentegen is bijna onzichtbaar omdat hij geen eigen geur heeft. Hij beweegt zich ongemerkt door de wereld, maar juist daarom wil hij haar uiteindelijk bezitten. Zijn afwezigheid blijkt een vorm van almacht.

Daartussen lijkt zich een derde mogelijkheid te bevinden.

Aanwezig zijn zonder aanspraak.

Ik merk dat ik mij daar steeds meer thuis voel. Niet omdat ik mij wil verstoppen. Integendeel. Ik heb altijd het gevoel gehad dat ik heel aanwezig was en nog altijd ben. Alleen niet op de manier die tegenwoordig zo vanzelfsprekend lijkt. Ik hoef niet voortdurend zichtbaar te zijn om mij betrokken te voelen. Ik kijk liever dan dat ik mij toon. Ik luister liever dan dat ik mijn mening onmiddellijk etaleer. Niet uit valse bescheidenheid, maar uit nieuwsgierigheid.

Misschien is dat ook de reden waarom ik mij zo graag op de voorste zitplaats van een bus installeer. Je zit niet met je rug naar de wereld, maar met je gezicht ernaartoe. Je hoeft haar niet te regisseren. Je hoeft haar zelfs niet te interpreteren. Kijken is soms al voldoende. Het doet me terugdenken aan mijn plaats in vaders grote camion. 

Onlangs betrapte ik mezelf op een gedachte die me niet meer loslaat. Ik heb lang geloofd dat mijn moeder emotioneel afwezig was. Misschien was dat ook zo. Maar misschien heb ik haar ook tekortgedaan. Misschien was zij iemand die aanwezig was zonder zichzelf ooit tot middelpunt te maken. Iemand die geen ruimte opeiste en daardoor, paradoxaal genoeg, minder zichtbaar werd voor wie vooral let op degenen die veel geluid maken – geluid of lawaai. 

Ik weet het niet. Het is geen conclusie. Hooguit een nieuwe manier van kijken.

Onze tijd beloont zichtbaarheid. We delen niet alleen onze inzichten, maar ook onze wachtrijen, onze koffies, onze overstappen en onze boodschappen. Alsof een ervaring pas echt bestaat wanneer ze onderweg voldoende aandacht heeft verzameld. Misschien verklaart dat waarom mijn absurde verslag van een volstrekt onbeduidende busrit zoveel herkenning opriep. De grap was niet dat er niets gebeurde. De grap was dat ik deed alsof dat nieuws was.

Maar onder die grap school nog iets anders.

Misschien zijn we een beetje vergeten dat aandacht iets anders is dan aandacht vragen.

Er bestaat een vorm van aanwezigheid die geen podium nodig heeft. De aanwezigheid van iemand die kijkt zonder onmiddellijk te oordelen. Die luistert zonder alvast zijn antwoord te formuleren. Die zich verwondert zonder alles naar zichzelf toe te trekken. In sommige tradities heet zo iemand een fair witness: iemand die zorgvuldig waarneemt voordat hij besluit. Ik houd ook van de uitdrukking compassionate enquirer: iemand die de wereld met belangstelling tegemoet treedt, niet om iets in de wereld te bezitten, maar om de wereld en de mensen beter te begrijpen.

Dat is geen afwezigheid.

Het is een andere manier van aanwezig zijn.

Ik denk weer aan die plaats vooraan in de bus. Je kijkt door een grote ruit naar een wereld die zich niets van jou aantrekt. Vreemd genoeg is dat geen minachting.

Het is een opluchting.