De uitputting van bijna niets

Hoe we massaal energie verliezen aan schijnbetekenis

Permanente mentale ruis. (Foto © Unsplash)

Er gebeurde eigenlijk niets.

Een man stapte een bakkerij binnen, zei geen goeiedag, bestelde meteen zijn brood, en werd vriendelijk terechtgewezen door de verkoopster: “Zonder goeiedag, geen brood hé.”

Einde verhaal, zou je denken, maar het verhaal eindigde niet. Het ontplofte.

De man schreef een Facebookbericht over het voorval. Daaronder verschenen honderden commentaren. Mensen formuleerden meningen over beleefdheid, menselijke warmte, sociale omgangsvormen, robotisering, empathie, individualisme, burgeractivisme, opvoeding, AI, respect, publieke ruimte en de teloorgang van de samenleving – ook dat nog. 

Op de keper beschouwd was al die emotionele, mentale en discursieve energie gebaseerd op iets dat er niet was. Een ontbrekende goeiedag, en toch voelde het voor honderden mensen belangrijk genoeg om zich erin vast te bijten. Dat fascineert me.

Niet omdat sociale media ontsporen – dat weten we intussen wel – maar omdat zulke minieme gebeurtenissen blijkbaar gigantische hoeveelheden mentale energie kunnen absorberen. Alsof ons bewustzijn permanent op zoek is naar iets om zich aan vast te hechten.

Misschien zegt dat iets veel groters over onze tijd.

Honger naar betekenis

Het makkelijke verhaal luidt dat sociale media oppervlakkig zijn. Maar klopt dat wel? Mensen zijn niet oppervlakkig, integendeel. Veel mensen zijn juist wanhopig op zoek naar betekenis, resonantie en verbinding. Alleen lijken ze die steeds vaker te zoeken op plaatsen die vooral stimulatie produceren.

Elke post, reactie of discussie draagt een kleine belofte in zich: misschien word ik gezien, misschien gebeurt er iets, misschien voel ik me even betrokken bij iets dat ertoe doet. Zelfs een discussie over een ontbrekende begroeting krijgt daardoor plots een existentiële lading.

Sociale media draaien niet alleen op dopamine. Ze draaien op potentiële betekenis, op de mogelijkheid dat iets raakt, schuurt, verbindt, choqueert of erkenning oplevert. Maar precies omdat die vervulling meestal oppervlakkig blijft, blijft de honger terugkomen. Dus reageren mensen opnieuw en opnieuw. Misschien verklaart dat waarom zoveel mensen vandaag tegelijk permanent geprikkeld zijn, emotioneel vermoeid, mentaal versnipperd en met een existentieel leeg gevoel rondlopen.

Trivia vermomd als betekenis

Wat me vooral treft, is niet de hoeveelheid informatie die we verwerken, maar de hoeveelheid irrelevantie die zich voordoet als belangrijk. Trivia vermomd als betekenis: een mini-conflict, een publieke ergernis, een ambigu bericht, een moreel standpunt, een detail dat onmiddellijk wordt opgeblazen tot maatschappelijk symptoom.

De menselijke geest is daar eigenlijk niet voor gebouwd: niet voor honderden mini-opinies per dag, niet voor permanente morele activering, niet voor voortdurende zelfpositionering tegenover alles en iedereen. Toch leven veel mensen precies daarin en misschien veroorzaakt dat een nieuwe vorm van uitputting: geen lichamelijke vermoeidheid, maar mentale erosie. Niet omdat we te weinig rust nemen, maar omdat onze aandacht permanent wordt opengetrokken door dingen die nauwelijks echte ervaring bevatten. 

We weten intussen dat burn-out niet alleen draait om werkdruk. Het gaat misschien ook over een beschaving die haar aandacht verloren heeft.

De economie van aandacht

Sociale media functioneren als een gigantisch energielek. Niet omdat mensen dom zijn. Niet omdat ze zwak zijn. Maar omdat menselijke aandacht vandaag economisch geëxploiteerd wordt.

Woede houdt de aandacht vast. 

Verontwaardiging houdt de aandacht vast. 

Morele spanning houdt de aandacht vast. 

Mogelijke erkenning – die zelden komt – houdt de aandacht vast.

En dus raken mensen verwikkeld in een eindeloze discursieve beweging rond bijna niets.

Dat ‘bijna niets’ is belangrijk. Want zelden gaat het nog over ervaringen die werkelijk transformerend zijn, zoals een diepe ontmoeting, stilte, liefde, rouw, troost, lichamelijke aanwezigheid, echte intimiteit, een gesprek waarin iets op het spel staat.

In plaats daarvan leven we steeds vaker in een permanente regen van microbetekenissen: kleine mentale schokjes, kleine meningen, kleine morele reacties, kleine publieke uitingen van betrokkenheid. En aan het einde van de dag voelen veel mensen zich op een vreemde en vervreemdende manier leeg, alsof hun innerlijke batterij voortdurend leegloopt zonder dat ze weten waaraan.

Misschien omdat aandacht ook levensenergie is.

De ondraaglijke lichtheid van het triviale

Milan Kundera schreef ooit over de ondraaglijke lichtheid van het bestaan. Vandaag lijkt die lichtheid een nieuwe vorm aangenomen te hebben. Niet de leegte van stilte, maar de leegte van een voortdurende mentale ruis.

We worden niet alleen moe van grote problemen. We raken nog veel meer uitgeput door duizenden kleine betekenisclaims die permanent aan ons trekken en ons leeg achterlaten. 

Alles wil aandacht. Alles wil reactie. Alles wil interpretatie. En ondertussen verliezen we langzaam het vermogen om ergens werkelijk aanwezig te zijn zonder onmiddellijk een laag commentaar erbovenop.

Misschien is dat wel de vreemdste paradox van deze tijd: nog nooit waren mensen zo verbonden, nog nooit waren mensen zo permanent betrokken en toch voelen zoveel mensen zich innerlijk uitgehold.

Alsof we massaal energie verliezen aan dingen die nauwelijks leven bevatten. Een ontbrekende goeiedag. Driehonderd commentaren. Een avond verdwenen. En morgen begint het opnieuw.