De paradox van preventie

ESSAY | Waarom we zo slecht zijn in het voorkomen van trage rampen

Trage veranderingen voelen onschuldig. Tot het te laat is. Onze grootste bedreigingen ontwikkelen zich langzaam en precies daarom handelen we te traag. (Foto © F. Desmet / Unsplash) 

De grootste bedreigingen voor de mensheid zijn vaak niet de gevaren die we niet kennen, maar de gevaren die we te goed kennen om er nog wakker van te liggen.

Het klimaatdebat is doordrenkt van morele verwijten. Politici krijgen het verwijt dat ze te weinig doen. Burgers krijgen te horen dat ze te veel vliegen of consumeren. En wie al jarenlang waarschuwt voor de risico's, krijgt niet zelden zelf de wind van voren. Alsof de boodschapper verantwoordelijk is voor de boodschap. Dat is begrijpelijk, maar het brengt ons nauwelijks dichter bij een oplossing.

Misschien helpt het om het geweer eens van schouder te veranderen. Minder vanuit de ethiek – we hadden anders moeten handelen – en meer vanuit de psychologie, de evolutie en de politieke filosofie. Niet de vraag wie schuldig is, maar waarom verstandig handelen zo moeilijk blijkt, zelfs wanneer de feiten grotendeels bekend zijn.

Ontkenning bestaat nog altijd. Sommige politici en opiniemakers minimaliseren de ernst van de klimaatcrisis of doen alsof persoonlijke keuzes en politieke maatregelen nauwelijks verschil maken. Maar dat is slechts een deel van het verhaal. Veel mensen erkennen dat de aarde opwarmt, maar handelen alsof de gevolgen nog voldoende ver weg zijn of vooral anderen zullen treffen. De kern is misschien niet de ontkenning van de feiten, maar het feit dat ons brein de toekomst systematisch minder gewicht geeft dan het heden.

Dat is niet zo vreemd. De mens is geëvolueerd in een omgeving waarin onmiddellijke gevaren dominant waren: een roofdier, een vijand, een mislukte oogst. Een klimaatcrisis, een sluipende mentale epidemie of een ontsporend gevangenissysteem ontwikkelt zich daarentegen langzaam. Ze vragen vandaag offers voor baten die pas over tien, twintig of vijftig jaar zichtbaar worden. Precies daar botst onze evolutionaire intuïtie met de eisen van een complexe samenleving. Het is niet verwonderlijk dat ons brein vandaag nog steeds sterker reageert op directe dan op trage bedreigingen.

Dat zie je op veel domeinen terugkeren. Bij het klimaat verkiezen we goedkope fossiele energie boven toekomstige veiligheid. In de geestelijke gezondheidszorg investeren we pas wanneer mensen uitvallen, niet wanneer ze nog gezond zijn. Bij justitie gaat er meer aandacht naar opsluiting dan naar educatie, herstel en re-integratie. In de zorg in het algemeen besteden we veel meer aan genezen dan aan voorkomen.

Steeds opnieuw hetzelfde mechanisme: preventie heeft een merkwaardig nadeel. Als ze werkt, gebeurt er … niets. Precies dat ‘niets’ levert nauwelijks politieke of emotionele beloning op.

Misschien is de centrale these daarom niet dat mensen slecht zijn in langetermijndenken, maar dat succesvolle preventie haar eigen bewijs ondergraaft. Zodra een risico niet langer zichtbaar is, ontstaat al snel de indruk dat het risico nooit echt heeft bestaan. Vaccinatie is daarvan een klassiek voorbeeld: juist omdat grote epidemieën uitblijven, gaan sommigen twijfelen aan het nut van vaccins. Iets gelijkaardigs dreigt bij klimaatbeleid. Als maatregelen erin slagen de ergste scenario's af te wenden, zal achteraf onvermijdelijk de vraag opduiken of ze wel nodig waren.

Volgens mij schuilt hier een breder mechanisme achter. De grootste bedreigingen voor de mensheid zijn vaak niet de gevaren die we niet kennen, maar de gevaren die we wel kennen en die zich te langzaam ontwikkelen om onze oeroude besluitvorming in actie te brengen.

Dat verandert ook de toon van het debat. Verantwoordelijkheid blijft bestaan, maar morele verontwaardiging alleen zal dit probleem niet oplossen. Als collectieve besluitvorming botst op een diepgewortelde menselijke neiging om de korte termijn te verkiezen boven de lange, dan heeft het weinig zin om uitsluitend de boodschapper te beschuldigen of de burger te beschamen. De vraag is dan niet alleen wie tekortschiet, maar ook hoe we onze instellingen zo kunnen organiseren dat ze onze voorspelbare zwakheden opvangen.

Dat biedt tegelijk een hoopvol perspectief. Als dit inderdaad een structurele eigenschap van ons denken is, dan volstaan méér feiten of hardere waarschuwingen niet. Dan hebben we instellingen nodig die de lange termijn beschermen tegen onze kortetermijnreflexen. Net zoals we een pensioenstelsel hebben omdat niemand spontaan veertig jaar vooruit spaart, hebben we misschien ook instituties nodig die de belangen van toekomstige generaties systematisch bewaken.

Misschien moeten we dus niet alleen blijven uitleggen hoe ernstig de klimaatcrisis is, maar ook proberen te begrijpen waarom een intelligente soort, die het gevaar grotendeels begrijpt, er toch zo moeilijk naar handelt. Misschien is een van onze grootste menselijke beperkingen niet dat we slecht zijn in het oplossen van acute problemen, maar dat we zo slecht zijn in het voorkomen van trage rampen. En misschien zegt dat meer over de hardnekkigste maatschappelijke problemen dan we vandaag beseffen.

Preventie is het enige succes dat onzichtbaar blijft.

Alsof dat nog niet moeilijk genoeg is, blijken de oorzaken van veel maatschappelijke problemen bovendien verspreid over tijd, context en generaties. Misschien onderschatten we niet alleen de toekomst, maar ook de complexiteit van de wereld waarin we leven. Dat is een vraag die een apart essay verdient.