De mythes van morgen dragen vandaag een witte jas

In 1848 schreef een medisch handboek dat het vrouwenbrein te klein was voor intelligentie. Gelukkig, voegde de auteur eraan toe, was het wel groot genoeg voor moederliefde. Een vrouw was dus precies slim genoeg om moeder te zijn, maar veel meer zat er niet in. Wetenschappelijk onderbouwd, uiteraard. Geen karikatuur. Gewoon hoe men er toen over dacht.

In 1848 schreef een medisch handboek dat het vrouwenbrein te klein was voor intelligentie. Maar 'gelukkig' groot genoeg voor moederliefde. Wetenschappelijk onderbouwd, uiteraard. (Foto © Pixabay)

Vandaag lachen we daar om. Wat een achterlijke gedachte, zeggen we. Hoe konden mensen dat ooit geloven? En toch: de gedachte dat wij nu vrij zijn van zulke mythes is misschien wel de grootste mythe van allemaal.

Neem het dominante idee in de geestelijke gezondheidszorg dat cognitieve therapieën het meest effectief zijn, en dus het enige wat echt telt. Wie worstelt, moet vooral anders leren denken. Irrationele overtuigingen herkennen. Cognities bijsturen. Inzicht verwerven. Oefeningen doen. Rationeel, controleerbaar, toetsbaar. Zo hoort het.

Het klinkt logisch, doortimmerd, wetenschappelijk verantwoord. Maar het is ook kortzichtig. Want wat als het probleem niet in de gedachte zit, maar in de ervaring? In het lichaam? In iets wat nooit taal heeft gekregen, laat staan logica? Wat als een trauma zich heeft vastgezet in bindweefsel, in een verkrampte ademhaling, in een onbewuste afwezigheid?

Inzicht is waardevol, natuurlijk. Bewustwording kan helend zijn. Maar het is niet altijd voldoende. Sommige pijnen nestelen zich dieper dan het brein. Ze vragen geen analyse, maar aanvaarding. Geen herstructurering, maar doorleving. Geen correctie, maar contact.

Toch wordt lichaamswerk, van ademhalingsoefeningen tot somatische therapie, vaak afgedaan als zweverig. Trauma release krijgt een achterkamertje, als het al binnen mag. Ervaring, beleving, bewustzijnsverruiming: te vaag, te subjectief, niet meetbaar genoeg. En dus niet ‘evidence-based’.

Maar wiens evidence eigenlijk? Welke mensbeelden liggen aan de basis van die normen? En wat missen we als we enkel meten wat in cijfers past, en negeren wat zich aan de rand van woorden bevindt?

Het doet denken aan die negentiende-eeuwse experts die meenden dat een kleiner vrouwenbrein gelijk stond aan minder intellect. Ze keken, ze maten, ze vergeleken, en kwamen tot een conclusie die volledig in lijn was met hun wereldbeeld. Ze zagen wat ze wilden zien, en noemden het wetenschap.

Ook nu lopen we dat risico. De hedendaagse poortwachters van de geestelijke gezondheid bepalen wat serieus genomen mag worden, en wat niet. Wat telt als 'therapie', en wat niet. Ze doen dat niet met kwade wil, maar vaak wel met een blinde vlek: de overtuiging dat genezing pas begint als iets meetbaar, rationeel en cognitief is.

Maar genezing is zelden zo eenduidig. Het is zelden lineair. Het begint vaak in de marge. In de zachte plekken waar taal tekortschiet. In de ruimte tussen weten en voelen. In de trage toestemming om jezelf te zijn in plaats van jezelf te fixen. En dus vraag ik me af: als we over 150 jaar terugkijken op hoe wij vandaag met psychisch lijden omgaan, wat zullen we dan zien? Welke overtuigingen zullen klinken als dat handboek uit 1848?

Misschien deze: dat we dachten dat denken voldoende was. Dat we het lichaam negeerden. Dat we heling reduceerden tot schema’s, protocollen en herformuleringen van overtuigingen. Dat we inzicht boven ervaring plaatsten. En bewustzijn ondergeschikt maakten aan bewijs.

Ik hoop dat we dan kunnen toegeven: we zagen het niet verkeerd, maar we zagen niet alles. En dat we nu al durven zeggen: misschien weten we minder dan we denken, maar met voelen kunnen we altijd beginnen.