Waarom jongeren vandaag massaal in de knoop raken

Het ontbreken van betekenis is minstens zo belastend als het verbod zelf. (Foto © Pixabay)

De cijfers over de mentale gezondheid van jongeren zijn alarmerend: stress, angst en depressieve gevoelens nemen toe, steeds meer jongeren voelen zich overspoeld. Vaak worden sociale media of prestatiedruk als oorzaken aangewezen. Dat speelt zeker mee.

Maar misschien is er nog een andere, minder zichtbare verklaring: jongeren botsen dagelijks op de denkfouten, de hypocrisie en de tegenstrijdigheden van de volwassenen die hen zouden moeten gidsen.

Zij voelen de complexiteit wél, maar krijgen er geen taal of kader voor aangereikt.

Botsen op tegenstrijdigheden

Wie jong is, groeit op in een wereld vol dubbele signalen. We willen dat ze kritisch leren denken, maar zodra ze lastige vragen stellen, krijgen ze te horen dat ze zich moeten schikken. We benadrukken dat digitale vaardigheden cruciaal zijn, maar verbieden intussen de smartphone zonder duidelijke uitleg. We spreken over diversiteit en inclusie, maar tolereren tegelijk uitsluiting en stigmatisering.

Die tegenstrijdigheden veroorzaken cognitieve dissonantie: het knagende gevoel dat de puzzelstukjes niet passen. Voor een puberbrein, dat juist op zoek is naar samenhang en betekenis, is dat ronduit verwarrend.

Het verbod zonder waarom

Veel maatregelen worden top-down afgekondigd: het smartphoneverbod, de invulboeken die “naar de uitgang” moeten, of de nieuwe minimumdoelen. Jongeren botsen zo telkens op een verbodsbord, maar krijgen zelden een doordachte uitleg over waarom dit nodig is en hoe het bijdraagt tot hun ontwikkeling.

En wie geen uitleg krijgt, blijft met vragen zitten. Waarom mag dit niet? Waarom wel dat andere? Waarom zegt de ene volwassene A en de andere B? Het ontbreken van betekenis is minstens zo belastend als het verbod zelf.

Politieke hypocrisie als spiegel

En dit fenomeen beperkt zich niet tot het onderwijs. Jongeren krijgen elke dag signalen van de bredere samenleving. Ze zien politici die zichzelf presenteren als hoeders van waarden, maar tegelijk slogans spuien die elkaar tegenspreken. Ze merken hoe beleid wordt voorgesteld als “in het belang van de burger”, terwijl persoonlijke carrière en geldgewin vaak de drijvende krachten zijn.

Neem het voorbeeld van Pieter De Crem, die decennialang de politiek en zijn partij vooral inzette voor zijn eigen traject; een patroon dat vandaag steeds zichtbaarder wordt. Of Zuhal Demir, die het schooljaar opent met een interview vol redeneringen die niet kloppen. Jongeren horen de woorden, maar voelen ook dat er iets wringt.

Lees dit: De tien denkfouten van Demir bij de start van het schooljaar. 

Zoals Schopenhauer al scherp stelde: “The majority of men … are not capable of thinking, but only of believing, and … are not accessible to reason, but only to authority.” Waar volwassenen nog vaak autoriteit volgen, ontwikkelen jongeren vandaag sneller een instinct voor hypocrisie. Ze prikken erdoor. Maar precies dat maakt hen kwetsbaar: het contrast tussen wat ze waarnemen en wat hen verteld wordt, is immens.

Jongeren voelen het verschil

Vooral de kritische en hoogbegaafde jongeren, zo’n 3 tot 5 procent van de leerlingen, ervaren die inconsistenties bijzonder scherp. Zij hebben vaak een sterk gevoel voor logica en rechtvaardigheid, en zien meteen wanneer iets niet klopt. Maar ook veel andere jongeren voelen intuïtief dat de wereld complexer is dan de simplismen waarmee ze worden afgescheept.

Het resultaat is een groeiende kloof tussen wat jongeren waarnemen en wat volwassenen hen vertellen. En die kloof voedt frustratie, cynisme en soms ook wanhoop.

Onderwijs als gemiste kans

Ons onderwijs bereidt jongeren nog altijd vooral voor op het reproduceren van kennis en het afvinken van vaardigheden. Wat veel minder aandacht krijgt, is leren omgaan met ambiguïteit, onzekerheid en complexiteit. Terwijl net dat misschien wel dé sleutelvaardigheid van deze tijd is.

Wie jongeren enkel zwart-witdenken aanleert, maakt hen kwetsbaar zodra ze de grijze zones van de werkelijkheid binnentreden.

Gevolg: mentale druk

De combinatie van tegenstrijdige boodschappen, politieke hypocrisie, het ontbreken van uitleg en het gebrek aan handvatten om complexiteit te hanteren, kan bijdragen tot gevoelens van machteloosheid en verwarring. Jongeren ervaren dat er veel niet klopt, maar krijgen er geen instrumenten voor. Zo groeit het wantrouwen in volwassenen en instellingen, en tegelijk ook de innerlijke druk.

Een hoopvol kantelpunt

Toch is er ook een hoopvol signaal: meer en meer jongeren prikken wél door de simplismen heen. Ze voelen dat er iets schort, en ontwikkelen zo precies datgene waar de samenleving naar snakt: kritisch denken.

Maar als we willen dat dit geen bron van frustratie wordt, moeten we hen ook begeleiden in het omgaan met complexiteit. Dat vraagt om volwassenen die eerlijker communiceren, nuance toelaten en zelf de moed hebben om te zeggen: “dit is ingewikkeld, en dat is oké.”

Misschien is dat wel de sleutel tot geloofwaardig beleid én tot een gezondere generatie: geen slogans meer, maar eerlijkheid. Geen simplismen, maar dialoog. En bovenal: jongeren de ruimte geven om te voelen dat de wereld complex is, én hen de instrumenten aanreiken om daarmee om te gaan.