Van homo faber naar homo integralis
- Luc Van De Steene
- 5 okt 2025
- 4 minuten om te lezen
💡 De loopbaancheque is niet genoeg.
Wat mensen écht nodig hebben, is ruimte voor het leven.
Werk als heilige graal
Terecht klinkt op vele banken kritiek op de brutale kaasschaaf van de Vlaamse overheid. Maar misschien kijken we al te lang door een te smalle bril.
Waarom blijft de overheid werk zien als hét centrale ankerpunt in iemands leven?
En wat verliezen we als we dat denken nooit herzien?
Wie leeft voor zijn werk, verliest onvermijdelijk ooit een stuk van zijn leven.
Het aantal beschikbare loopbaancheques werd recent gekortwiekt tot duizend per maand, “in afwachting van een grondige hervorming,” aldus de minister.
Alsof het om concerttickets gaat.
In januari waren dat er nog 3.782; jaarlijks ging het om ruim 30.000.
De overheid maakte haar eigen systeem de facto tot een loterij.
Hoe ernstig is dat?
De vakbonden spreken van slechte timing en een grove besparing op een moment dat de arbeidsmarkt afkoelt.
De meerderheidspartijen kibbelen, de oppositie fulmineert.
Maar bij al dat politieke gekrakeel vergeten we een fundamentelere vraag:
moeten we wel zó hard focussen op de loopbaan?
Werk ≠ Leven
Kijk naar de eerste dia: een volle groene kubus met het woord Werk naast een leeg wit vlak met een rode rand.
Als werk plots wegvalt, zo suggereert het beeld, gaapt er een leegte.
Dat is de sluipende psychologische pandemie van deze tijd: ik = mijn job.
De tweede dia toont hetzelfde kader, maar nu gevuld met negen blokken: hobby, familie, zelfontwikkeling, vrienden, me-time, bijdrage, relatie, vrije tijd én werk.
Verlies je één van de negen, dan stort het bouwwerk niet in.
De boodschap is eenvoudig en diep menselijk:
de werkende mens, homo faber, is maar één facet van de complete mens, de homo integralis.
De mens voorbij zijn functie
Homo integralis is wat homo universalis vandaag zou zijn:
een mens die leeft, leert, groeit — niet uitsluitend werkt.
Wie zich volledig identificeert met werk, of met één enkele deelidentiteit, botst vroeg of laat tegen de muur van burn-out.
En dat gebeurt steeds vaker, en steeds vroeger.
De reflex van het arbeidsinstrument
Onze reflex is historisch: maatschappelijke kwalen bestrijden we met arbeidsmarktinstrumenten.
Logisch, want werkloosheid tast koopkracht aan,
welvaartsstaten draaien op arbeid,
en politieke carrières staan of vallen met cijfers.
Maar we vergeten dat werk slechts één pijler is in het huis dat leven heet.
Door de bril van beleid lijkt het nochtans het dragende fundament.
Die vernauwing schept paradoxen.
Enerzijds moedigt de overheid levenslang leren aan.
Anderzijds draait ze de kraan dicht op het moment dat mensen zich (her)oriënteren.
Het volwassenenonderwijs en de loopbaancheque illustreren dat perfect: ze symboliseren tegelijk het probleem én de oplossing.
Wie breder kijkt, beseft dat coaching meer zou moeten zijn dan loopbaanbegeleiding.
Niet enkel: “Hoe vind ik werk?”
Maar vooral: “Hoe wil ik leven, leren, liefhebben, helen, bijdragen?”
Naar een preventief budget voor zelfontwikkeling
Stel je een samenleving voor die elk individu periodiek een ontwikkelingsbudget toekent; niet alleen voor cv-upgrades, maar voor levensgroei.
Dat geld kan naar therapie, opvoedingsondersteuning, mindfulness, een schrijfcursus, keramiek, vrijwilligerswerk of mentorschap.
Het doel: niet enkel presteren, maar ontplooien.
Niet wachten tot burn-out, ontslag of depressie toeslaan, maar preventief investeren in welzijn.
Zoals bij lichamelijke gezondheid: vaccineren is goedkoper dan genezen.
Waarom zou dat voor mentale, relationele of creatieve gezondheid anders zijn?
Van arbeidsmarkt naar levensmarkt
De loopbaancheque voorziet in enkele uren begeleiding, doorgaans met focus op werkbaarheid en doorstroom.
Waardevol, maar vaak te eng.
Bruikbaar, zeker — maar het uitgangspunt klopt niet meer.
Moet die subsidie primair inzetten op vaardigheden voor de arbeidsmarkt,
of op vaardigheden voor het leven?
Wat zegt de menswetenschap?
Filosofen van Aristoteles tot Hannah Arendt wezen op het verschil tussen arbeiden (zwoegen om te overleven) en handelen (betekenisvol bezig zijn in de wereld).
Psycholoog Abraham Maslow plaatste zelfontplooiing boven materiële zekerheid.
Zelfs economen erkennen intussen de waarde van onbetaalde arbeid: mantelzorg, vrijwilligerswerk, burgerwetenschap.
Plaats je dat in de tweede dia, dan zie je het probleem in één oogopslag:
wij hebben te veel witruimte waar leven hoort te zijn.
Van protest naar perspectief
Een universeel zelfontwikkelingsbudget lijkt misschien utopisch.
Wie bepaalt wat zinvol is?
Hoe voorkom je misbruik?
En wie betaalt de rekening?
Toch loont het om die discussie nú te voeren,
vóór we opnieuw hervormen binnen de grenzen van een verouderd systeem.
De vraag is niet: hoeveel loopbaancheques kunnen we uitdelen?
De vraag is: hoe faciliteren we de volledige ontplooiing van mensen?
Laat de overheid middelen niet afbouwen, maar verbreden.
Geen cheque voor loopbaan, maar voor levensloop.
Laat een ingenieur wijn leren maken, een boekhouder keramiek draaien, een zorgkundige een start-upweekend beleven.
Niet om hen productiever te maken — al zal dat gebeuren —
maar om hun mens-zijn op te laden.
Einstein en de lege kubus
Einstein zei het al: Creativity is intelligence having fun.
De lege kubus van dia 1 verbeeldt de erosie van creativiteit.
Door werk weg te denken, ontstaat ruimte voor iets nieuws.
Wat gebeurt er met een mens wanneer het werk plots wegvalt
— door ontslag, burn-out of pensioen?
Het antwoord op die vraag is een uitnodiging:
durf opnieuw te denken over beleid.
Elke cheque, elke euro, elke beleidsmaatregel
is uiteindelijk een culturele uitspraak over wat we belangrijk vinden.
Werk is het gevolg van leven, niet de oorzaak.
Durf daarom te investeren in het geheel, niet alleen in het deel.
Epiloog
Een samenleving die rekent in vacatures, arbeidsuren en groeipercentages
is als een houten fiets op kasseien: functioneel maar botsend, slijtvast doch vermoeiend.
Het is tijd om het debat te verbreden.
Niet alleen loopbanen verdienen begeleiding — levens doen dat ook.
Geef mensen ruimte, middelen en vertrouwen om zich te ontwikkelen als homo integralis.
De economische return volgt vanzelf.
Dat mag de bijvangst zijn, niet het doel.
📦 Wat als Vlaanderen inzet op een Levensloopbudget?
Een Levensloopbudget is een jaarlijks ontwikkelingskrediet, inzetbaar voor brede zelfontplooiing; onafhankelijk van werkloosheid of loopbaanvraag. Het kan worden aangewend voor:
- Creatieve of mentale groei (bv. schrijfweekend, hartcoherentie, expressie)
- Interpersoonlijke ontwikkeling (bv. opvoedingsondersteuning, relatietherapie)
- Maatschappelijke participatie (bv. vrijwilligersproject, mentorprogramma)
- Preventieve welzijnstrajecten (bv. burn-outpreventie, herstelcoaching)
Waarom nu? Omdat preventie altijd goedkoper is dan herstel, en omdat levenskwaliteit nooit mag afhangen van functie of statuut.
Opmerkingen