Quod erat demonstrandum

Pseudowetenschap is van alle tijden. (Foto © Unsplash)

Er zijn mensen die zich afvragen of er IQ-verschillen bestaan tussen groepen mensen. Dat is een legitieme vraag. Er zijn ook mensen die zich afvragen waarom iemand die vraag per se wil stellen. Dat is een minder populaire, maar misschien interessantere vraag.

Stel: u bent een briljante onderzoeker. U beschikt over datasets, statistiek en een stevig ontwikkeld vermogen om te redeneren. U kiest een methodologie – zorgvuldig, uiteraard – en begint te meten. Wat u precies meet, hangt af van wat u meetbaar acht. En wat u meetbaar acht, hangt af van wat u relevant vindt. En wat u relevant vindt, is gelukkig geheel vrij van enige vooringenomenheid.

Na verloop van tijd komt u tot een conclusie. Die is genuanceerd, uiteraard, maar ook helder. Zo helder zelfs dat ze al bij aanvang enigszins in de lucht hing. Maar dat is het mooie aan goed onderzoek: het bevestigt wat nog niet helemaal bewezen was, maar wel al vermoed kon worden.

Quod erat demonstrandum.

Vroeger moesten wij dat onderaan onze wiskundeoefeningen schrijven – leve de jezuïeten. “Wat bewezen moest worden.” Het had iets geruststellends. De uitkomst lag vast; wij moesten enkel nog de juiste weg ernaartoe vinden. Wie afweek, had niet zozeer ongelijk; hij had het bewijs nog niet correct opgebouwd.

In sommige hedendaagse discussies heeft die formule een verrassende comeback gemaakt.

Men vertrekt van een hypothese. Die wordt onderzocht, gewikt, gewogen, statistisch bewerkt en methodologisch verantwoord. Dat laatste is belangrijk: zonder methodologie geen conclusie, en met de juiste methodologie vrijwel elke conclusie.

Dat is geen kritiek. Dat is wetenschap.

Intussen kijkt de buitenwereld mee. Die reageert – soms bezorgd, soms verontwaardigd, soms instemmend. En plots lijkt het debat minder te gaan over de vraag en meer over de betekenis van het antwoord. Wie mag wat zeggen? Wat mag onderzocht worden? En vooral: wat betekent het als iets “aangetoond” is?

Daar wordt het interessant. Want zodra iets bewezen is, althans in voldoende mate, krijgt het een eigen leven. Dan verlaten conclusies het laboratorium en betreden ze het publieke debat. Daar gelden andere regels. Minder statistiek, meer overtuiging. Minder nuance, meer gevolg.

En voor je het weet, staat iemand met bokshandschoenen klaar om de implicaties te verdedigen die nooit expliciet werden onderzocht, maar wel handig in het verlengde liggen van wat bewezen moest worden.

Quod erat demonstrandum, inderdaad.

Misschien is de vraag dus niet alleen wat we kunnen bewijzen, maar ook waarom we zo graag bepaalde dingen bewezen willen zien.

Gelukkig is de onderzoeker zelf geen onderdeel van het onderzoeksobject.