De tirannie van de mening

Wat we verloren lijken te zijn, is het onderscheid tussen een mening en een moreel standpunt. (Foto © Pixabay)

We leven in een tijd waarin de meningen ons om de oren vliegen. Over elk thema, hoe complex ook, lijken we standpunten klaar te hebben. Ze worden gedeeld, verdedigd, uitgespuwd en soms met verbetenheid opgelegd. Wie geen mening heeft, telt nauwelijks mee. Het lijkt wel alsof de waarde van een mens afgemeten wordt aan de scherpte van zijn opinie.

Hoe rationeel is een mening eigenlijk?

Het antwoord is geen opbeurend nieuws voor zij die heilig in de vrije meningsuiting geloven, en al zeker niet voor zij die met hun mening(en) een onwrikbaar imago hebben opgebouwd; voor wie er dus veel op het spel staat. 

We koesteren graag de illusie dat onze mening een product is van zorgvuldige overweging, van logische redenering en bewuste keuze. Maar de neurowetenschap leert ons iets anders: veel van wat we een mening noemen, is al diep in ons brein voorbereid voordat we er ons bewust van zijn. Onze ratio komt er vaak pas later aan te pas — niet om de keuze te maken, maar om haar te rechtvaardigen. 

Daar komt nog iets bij: ons brein is niet gemaakt om naar waarheid te zoeken, maar om te overleven. Het heeft de neiging onszelf voortdurend gelijk te geven. Twijfel is evolutionair gevaarlijk; zekerheid geeft houvast. Zo ontstaat de hardnekkige overtuiging dat onze mening niet zomaar een mening is, maar de waarheid zelf. En precies daar begint de polarisatie: wanneer de ene mening het ongelijk van de andere moet betekenen. 

Misschien verklaart dit ook waarom er zoveel narcistische opinievoering bestaat. Een mening is immers meer dan een gedachte: ze onthult iets van onze identiteit. Ze wordt een spiegel van het ego. Wie mijn mening aanvalt, tast mij als persoon aan. Dát. Geen wonder dat meningsverschillen zo fel, ja zelfs vijandig worden uitgevochten.

Maar, laten we even relativeren, een mening is nog altijd maar een mening. Ze is voorlopig, beperkt en breekbaar. Wat we verloren lijken te zijn, is het onderscheid tussen een mening en een moreel standpunt. Een mening kan variëren, wisselen, zelfs verdwijnen. Een moreel standpunt wortelt dieper: het appelleert aan onze verantwoordelijkheid tegenover de ander — ons moreel besef, dat al dan niet volledig ontwikkeld is … 

Moreel besef is een aangeboren vermogen

Hoe minder moreel besef, hoe meer meningen, en hoe bitsiger de polarisatie.

De vraag die zich opdringt is niet of we recht hebben op een mening. Dat staat buiten kijf. De vraag is of we nog de moed hebben te erkennen dat onze mening niet meer is dan één perspectief, vaak gekleurd door ons brein, ons ego, onze context. Pas dan ontstaat er ruimte voor dialoog.

Misschien is dat de enige weg uit de kakofonie van vandaag: niet méér meningen, al dan niet op kennis gebaseerd, maar meer moreel besef. En dat begint met de nederige erkenning dat onze waarheid nooit de hele waarheid is.

👉 Een mening verdeelt, een moreel besef verbindt.

👉 Niet wie de luidste mening heeft, maar wie het diepste moreel besef toont, maakt het verschil.

👉 Onze waarheid is nooit de waarheid, maar ons moreel kompas kan ons dichter bij elkaar brengen. 

Wat zegt de wetenschap? 

De vraag naar de oorsprong van onze meningen is niet louter filosofisch, maar ook neurologisch onderzocht. 

- Benjamin Libet (jaren 1980) toonde in zijn beroemde experimenten aan dat ons brein bewegingen voorbereidt nog vóór we het gevoel hebben bewust een beslissing te nemen. Die zogenaamde readiness potential suggereert dat onze bewuste wil pas achteraf aansluit. 

- Dirk De Ridder en andere neurowetenschappers hebben dit fenomeen verder bestudeerd en toegepast op opinievorming. Het bewuste brein blijkt vaak niet de bron van onze mening, maar de advocaat die achteraf de uitleg of het verhaal bedenkt.

- Daniel Kahneman legde met zijn System 1 en System 2 model bloot hoe ons snelle, automatische, emotionele brein (Systeem 1) vaak de eerste stap zet, terwijl ons tragere, rationele brein (Systeem 2) slechts af en toe corrigeert.

Dat suggereert dat de verhouding tussen onbewuste en bewuste processen veel complexer is dan we denken. Onze mening is zelden een puur rationeel product: ze is vaak een nageboorte van onbewuste impulsen en conditionering — wat veel achteraf-polemiek in een ander daglicht plaatst. 

👉 Slotgedachte: zijn we nog wel de protagonist van onze eigen mening, of slechts de spectator?