De mens als verhalenmaker — en de minister als illusionist

Kunst was altijd een manier om verhalen te bevragen, om te tonen wat we liever niet zien. (Foto © CC)

De mens is een verhalenmaker. Zo zijn we nu eenmaal bedraad: we kunnen niet zonder verhalen, want zonder verhalen valt de werkelijkheid uit elkaar. We vertellen om te begrijpen, om te verbinden, maar vooral om te overleven.

Dat overlevingsinstinct verklaart misschien ook waarom ministers zulke begenadigde verhalenvertellers zijn. Alleen dienen hun verhalen zelden de waarheid, wel de macht.

De mythe van de redelijkheid

Het schrappen van het MHKA in Antwerpen is daar een schoolvoorbeeld van. Er wordt niet overlegd, niet geluisterd, zelfs niet gelonkt naar de kunstenaars die het museum mee groot hebben gemaakt. Er verschijnt een conceptnota, dat wollige toverwoord dat de illusie van beleid moet wekken, en daarmee is de kous af.

De Vlaamse regering schrijft haar eigen verhaal, een vertelling waarin efficiëntie en rationaliteit de hoofdrol spelen. “We moeten keuzes maken,” klinkt het dan. “We moeten eerlijk zijn.”

Maar eerlijk zijn ze niet. Wat hier verkocht wordt als beleid is niets anders dan een besparing, verpakt in een narratief dat het verteerbaar moet maken. Een verhaal dus, maar zonder ziel — dat heet valse retoriek. 

Het mistgordijn van de macht

Die tactiek zien we steeds vaker. Een dossier wordt gelanceerd, er volgt een vage nota, wat managementtaal, een power­point vol grafieken, en hop, het is beslist. Of het nu gaat over het MHKA, de loopbaancheques, het volwassenenonderwijs of de herstructurering van culturele centra: telkens wordt dezelfde methode toegepast. Eerst het verhaal, dan het beleid.

En dat verhaal moet vooral de illusie wekken dat het allemaal logisch, noodzakelijk, onvermijdelijk is. Een mistgordijn waarachter de echte drijfveer — besparen, controleren, afbouwen — discreet verdwijnt.

Een verontrustende evolutie, want beleid gaat almaar minder over mensen, en almaar meer over cijfers. De spreadsheet heeft de mens verdrongen. We hebben in het verleden gezien waar dat toe kan leiden; lees er Hannah Arendt op na. 

Het brein als spin in zijn eigen web

Verhalen ontstaan in het brein, en dat brein heeft maar één missie: overleven. Niet de waarheid vinden, niet schoonheid scheppen, maar overeind blijven in een wereld vol onzekerheid.

Daarom maken we verhalen die ons gedrag rechtvaardigen. Wij doen dat. Ministers doen dat. Alleen is hun podium wat groter, hun microfoon wat luider, en ze hebben de macht in handen. Zoals onderzoeker Alette Smeulers het treffend verwoordt: “De mens is een kei in het goedpraten van zijn eigen gedrag. Ons brein probeert zo om ons mentaal te beschermen.”

De minister, zo bezien, is gewoon een overlevende in een wereld van macht en imago. Alleen verwarren sommigen hun zelfbedachte verhaal met de werkelijkheid.

Wie schrijft, die blijft

De mens leeft van verhalen, maar sommige verhalen leven van macht. Ministers maken er een gewoonte van om de werkelijkheid te herschrijven tot iets wat hun beleid rechtvaardigt. De vraag is niet of we verhalen nodig hebben; dat staat vast. De vraag is wie ze vertelt, en met welk doel.

Kunst was altijd een manier om verhalen te bevragen, om te tonen wat we liever niet zien. Misschien is dat wel precies waarom het MHKA moest verdwijnen: omdat het herinnerde aan iets wat macht liever vergeet.

Laat ons dus blijven vertellen, niet om te overleven, maar om te herinneren dat we nog mensen zijn.