De donkere en de lichte triade

Een column over hoe macht en menselijkheid vandaag met elkaar worstelen, en waarom autonomie, erkenning en betekenis ons morele kompas kunnen zijn.

Misschien gedragen donkerte en licht zich als eb en vloed. (Foto © Pixabay)

We leven in een tijd waarin de donkere triade aan zet is; de heilige drievuldigheid van narcisme, machiavellisme en psychopathie.

Ze zit in talkshows, op parlementaire banken, in bestuurskamers en algoritmes.

Ze lacht breed, zonder echt te voelen.

Ze spreekt luid, zonder iets te zeggen.

Ze belooft veel, zonder iets te menen.

Ze is manipulatief, en slaat ons elke dag met valse retoriek om de oren. 

De donkere triade houdt van macht, niet van mensen.

Ze gedijt bij chaos, niet bij verbinding.

Ze voedt zich met aandacht, maar geeft geen warmte terug.

Zo donker als de nacht, en net zo stil.

Aan de andere kant van het spectrum schijnt een ander licht — de lichte triade.

Geen heilige drie-eenheid, maar een menselijke: autonomie, erkenning en betekenis.

Waar de donkere triade manipuleert, nodigt de lichte uit.

Waar de ene gebruikt, erkent de andere.

Waar de ene leegte zaait, probeert de andere zin te laten vinden.

Toch lijkt het licht te doven. Steeds meer mensen verliezen hun vonk.

Ze werken hard, maar voelen zich onvrij.

Ze geven veel, maar krijgen weinig erkenning.

Ze bewegen, maar weten niet meer waarom.

Tot het lichaam zegt: genoeg.

Dan is de batterij leeg, de kaars uit, het vuur gedoofd.

Burn-out noemen we het, maar eigenlijk is het een vorm van existentiële uitdoving.

De donkere triade kent geen empathie, en dat laat sporen na; in organisaties, in politiek, in relaties.

Want zonder empathie verwordt elke structuur tot een machine,

en elk mens tot een onderdeel dat op termijn verslijt.

Toch is er hoop. Altijd.

Misschien gedragen donkerte en licht zich zoals eb en vloed:

het ene trekt zich terug zodat het andere kan verschijnen.

Misschien moeten we door de nacht om de dageraad te herkennen.

In deze tijd — vooral in deze tijd — hebben we nood aan een positief verhaal. 

Het licht dooft nooit echt. Het wacht.

In mensen, in gesprekken, in kleine daden van aandacht en mildheid.

Daar, in die zachte hoekjes van de werkelijkheid, brandt nog iets.

Niet luid, niet spectaculair, maar standvastig.

En misschien is dat de opdracht van deze tijd:

het licht niet groter maken, maar het simpelweg niet laten doven.

De donkere triade is een begrip uit de psychologie (Paulhus & Williams, 2002) en omvat drie deels overlappende karaktertrekken: 

- Narcisme: het zoeken naar bewondering en superioriteit.
- Machiavellisme: strategisch manipuleren, macht boven moraal.
- Psychopathie: gebrek aan empathie, impulsiviteit en kilte.

Samen vormen ze een profiel van zelfgericht, vaak succesvol maar moreel uitgehold gedrag; zichtbaar in leiderschap, politiek en organisatiecultuur. 

Als tegenwicht introduceerde psycholoog Scott Barry Kaufman (2019) de lichte triade:

- Kantiaans denken – anderen niet als middel gebruiken, maar als doel op zich.
- Humanisme – geloven in de fundamentele waardigheid van de mens.
- Vertrouwen in de mens – een basaal geloof in het goede. 

In dit stuk geef ik die lichte triade een meer existentiële invulling: autonomie, erkenning en betekenis. Drie voorwaarden die mensen nodig hebben om vitaal, verbonden en zinvol te blijven; in werk, relaties en samenleving.

Misschien ligt onze taak niet in het bestrijden van de donkere triade, maar in het voeden van de lichte.

In hoe we leidinggeven, luisteren, spreken, werken.

In hoe we met elkaar omgaan.

Elke keuze, hoe klein ook, bepaalt welke triade in ons aan zet is.