Angst groeit niet uit verhalen

Angst beweegt sneller dan woorden, maar het lichaam blijft staan. (Foto © Unsplash)

Er wordt gezegd en geschreven dat angst uit verhalen groeit. 

Alsof angst ontstaat wanneer iemand begint te spreken. 

Alsof angst ontstaat wanneer iemand de woorden voor zich vindt en de woorden vervolgens als onkruid tussen mensen gaan woekeren. 

Verhalen zijn geen broedmachines van angst. 

Ze zijn eerder de korst rond een wonde. 

Wie zegt dat angst uit verhalen groeit, verwart de verpakking met de inhoud.

Angst groeit uit feiten en ervaringen.

Uit handen die te lang op een blote dij blijven liggen. 

Uit een stem die te dicht bij je oor vunzige dingen komt fluisteren. 

Uit een kamer waar je als kind onmogelijk kon wegvluchten.

Pas daarna komt het verhaal.

Het verhaal is de poging om woorden te geven aan wat onbegrijpelijk, verwarrend of diep verscheurend was. 

Het verhaal is geen oorzaak maar gevolg, en vaak het enige bewijs dat er iets ontoelaatbaars is gebeurd.

Toch behandelen we de verhalen vaak alsof ze losstaan van de werkelijkheid.

“Je moet niet overdrijven.”

“Je moet je niet zo laten opjutten.” 

“Het is maar een anekdote. Iedereen maakt dat mee.” 

Alsof een anekdote geen mensenlichaam heeft, geen zenuwstelsel dat ervaringen herinnert — het zenuwstelsel is een barometer. Wanneer meisjes elkaar vertellen over viezeriken in de metro, delen ze geen fictie, maar een routekaart van gevaren die ze zelf hebben moeten tekenen. Wie dat wegzet als overdrijving, vraagt niet om nuance maar om stilzwijgen, om zwijgen in stilte, om zwijgen met klamme handen. Het is een vorm van gaslighting: de ander laten twijfelen aan wat haar lichaam al lang weet. "Zwijg" is de oudste medeplichtige, omdat het feit verdwijnt nog vóór het een naam krijgt en verhaal mag worden. 

Angst is gelaagd. Angst draagt de vingerafdrukken van vroeger. 

Angst herinnert aan de eerste keer dat je leerde dat de wereld onveilig is, dat grenzen kunnen lekken als een emmer, dat ze respectloos geschonden kunnen worden.

Wat iemand vandaag vreest, is vaak verbonden met een oudere gebeurtenis, soms zo vroeg in het leven dat er nog geen woorden voor waren. 

Het lichaam onthoudt eerder en anders dan de taal. Daarom kan dezelfde straat voor de ene onschuldig zijn en voor de andere een mijnenveld. 

Nieuwe feiten vallen nooit op een leeg blad; ze vallen op een verleden.

Verhalen vallen nog te vaak op een koude steen. 

Verhalen zijn de brug tussen dat verleden en het nu. 

Ze geven vorm aan wat anders alleen als ruis in het lijf blijft hangen. 

In het beste geval zijn ze een manier om angst te temmen: door te vertellen wordt het onuitspreekbare kleiner, relationeler, menselijker. 

Maar verhalen kunnen ook tegen ons gebruikt worden. Wanneer we ze wegzetten als geruchten, wanneer we eerst twijfelen aan de geloofwaardigheid en niet luisteren naar de pijn erachter, wordt het vertellen zelf een nieuwe kwetsuur.

Daar begint de rol van empathie. 

Empathie is niet: alles voor waar aannemen; het is de bereidheid om te erkennen dat achter elk verhaal een mens staat die iets heeft moeten verdragen. 

Zonder empathie worden verhalen rechtbanken waarin slachtoffers opnieuw moeten bewijzen dat hun angst legitiem is. 

Met empathie worden verhalen ontmoetingen waarin angst kan ademen, uitademen.

Misschien zijn we zo bang voor andermans angst omdat het iets in ons wakker maakt. Angst herinnert ons eraan dat veiligheid geen natuurwet is, maar een kwetsbaar akkoord.

Het is gemakkelijker om te zeggen dat verhalen overdrijven dan toe te geven dat de wereld soms werkelijk gevaarlijk was en nog altijd kan zijn.

Het stoort mij wanneer angst wordt afgedaan als een narratief probleem of verzinsel van het brein. Alsof je trauma kunt herschrijven met een betere plot. 

Angst is geen fout in het script; het is een reactie op wat ooit te echt was, te overweldigend.

Verhalen kunnen die angst vergroten of verzachten, maar ze hebben haar niet geschapen. Ze zijn slechts de boodschappers, vaak schuchter, soms onhandig, altijd menselijk.

Wie echt met angst wil omgaan, moet niet de verhalen het zwijgen opleggen, maar de feiten onder ogen zien die ze hebben voortgebracht. 

En vooral: luisteren met genoeg medeleven om te beseffen dat elke angst ooit begonnen is met iets dat geen woorden had.

Angst groeit uit feiten. 

Verhalen zijn het geheugen van die feiten. 

Empathie biedt de enige veilige bedding waarin ze kunnen helen.