Afgevlakt leven — over antidepressiva, emoties en kritisch denken

Niet afwezig, maar afgevlakt. (Foto © Pixabay)

In ons land nemen naar schatting 1,4 miljoen mensen antidepressiva. Volgens experten zouden slechts 400.000 mensen die medicatie daadwerkelijk nodig hebben. Het overige miljoen zou mogelijk beter geholpen zijn met therapie. Dat nieuws passeerde recent in de media, bijna terloops, alsof het om een voetnoot ging. Nochtans zijn het hallucinante cijfers.

We leren bovendien steeds meer over de bijwerkingen van langdurig antidepressivagebruik. Niet alleen lichamelijk, maar ook psychisch. Veel gebruikers beschrijven een gevoel van emotionele afvlakking (emotional blunting): minder verdriet, wat soms als een opluchting wordt ervaren, maar tegelijk ook minder vreugde, opwinding en betrokkenheid. Het leven wordt draaglijker, maar ook vlakker.

Dat roept vragen op die we te weinig durven stellen.

Antidepressiva kunnen voor sommige mensen levensreddend zijn. Dat staat buiten kijf. Ze kunnen een verlammende depressie dempen en zo opnieuw ruimte scheppen om te functioneren, relaties aan te gaan, therapie te volgen. Het probleem is dus niet dat ze bestaan. Het probleem is hoe vanzelfsprekend, hoe langdurig en hoe contextloos ze soms worden ingezet.

Alsof psychisch lijden een storing is die we best zo snel mogelijk neutraliseren.

Emoties worden in onze cultuur zelden gezien als betekenisvolle signalen. Verdriet moet kort zijn. Angst moet weg. Woede is ongepast. Pijn is een defect. We leven in een samenleving die functioneren hoger waardeert dan voelen, die controleren boven doorleven stelt, en emotionele expressie nog al te vaak beschouwt als zwakte.

Tegen die achtergrond is het niet vreemd dat medicatie aantrekkelijk wordt: ze dempt de scherpe randen, houdt het deksel op de pot, maakt het leven bestuurbaar. Maar tegen welke prijs?

Het woord emotie is afgeleid van het Latijnse emovere: in beweging brengen. Wanneer we emoties energie in beweging noemen, is dat geen natuurkundige uitspraak, zoals Einstein bedoelde, maar een metafoor voor dynamiek, ontlading en expressie. Emoties willen ergens naartoe. Ze vragen om doorleefd, erkend en verwerkt te worden.

Wanneer we emoties ‘energie in beweging’ noemen, spreken we metaforisch. Het gaat om dynamiek, expressie, ontlading; niet om energie in fysische zin.

Wat gebeurt er wanneer die beweging structureel wordt afgeremd?

Psychologisch en biologisch weten we intussen dat chronische emotionele onderdrukking geen neutrale toestand is. Het gaat samen met een verhoogde stressrespons, langdurige activatie van het zenuwstelsel, verstoring van hormonale systemen en een verhoogde kans op psychosomatische klachten. Niet omdat emoties verzuren of letterlijk toxisch worden, maar omdat het lichaam geen kans krijgt op ontlading en herstel.

Een zenuwstelsel dat voortdurend op halve kracht draait, raakt uitgeput.

De vraag is dus niet alleen wat antidepressiva wegnemen, maar ook wat ze mogelijk onbedoeld verhinderen: het doorwerken van verlies, het integreren van pijn, het betekenis geven aan lijden. Zeker wanneer medicatie jarenlang wordt genomen zonder hernieuwde evaluatie of parallel therapeutisch traject.

Wat zijn de gevolgen van een leven waarin emoties wel gedempt, maar nooit echt doorleefd worden?

Dat is geen beschuldiging, maar een open vraag. Een vraag die des te urgenter wordt omdat we nog lang niet alles weten over de langetermijneffecten van emotionele afvlakking. Wetenschap vordert, maar loopt altijd achter op de praktijk. Wat vandaag als veilig en beheersbaar geldt, kan morgen een blinde vlek blijken.

Kritisch denken betekent precies dát onder ogen durven zien: niet alleen wat we weten, maar ook wat we nog niet weten. Niet alleen de voordelen benoemen, maar ook de structurele risico’s. Niet meegaan in simplistische tegenstellingen, zoals pillen versus praten, maar erkennen dat menselijk lijden zelden eendimensionaal is.

Misschien ligt het grootste risico niet in de medicatie zelf, maar in een cultuur die emotioneel ongemak problematiseert, terwijl het vaak een begrijpelijke reactie is op verlies, druk, zinloosheid of onverwerkt trauma. Een cultuur die liever dempt dan luistert.

Emoties zijn geen defecten in het systeem. Het zijn signalen. Soms rauw, soms pijnlijk, maar wezenlijk menselijk. Een samenleving die massaal inzet op het afvlakken ervan, zou zich wel eens kunnen beroven van haar eigen vitaliteit.

Misschien is de meest ongemakkelijke vraag dan ook deze:

wat als het grootste neveneffect van ons massale antidepressivagebruik niet biologisch is, maar existentieel?

En wat zegt het over ons, als we die vraag liever niet te diep stellen?